Gulan 2021 Abonetî Piştgirî  fransî | îngilîzî | almanî | edîsyonên dîn

rojnamegerîya rastîn, ramana azad
—zanyarîyên bêlayan, analîzên rexneyî

Kanûna pêşîn a 1960î, cezayîrî serî radikin

Piştî şeş salên bi pevçûnê, şênîyên misilman ên bajarên cezayîrî bi carekê ji bo serxwebûnê herikîn kolanan. Van xwepêşandanên aştîyane yên kanûna pêşîn 1960î hem rayedarên fransî hem jî Enîya Rizgarîya Neteweyî (FLN) ecêbmayî hiştin. Tevî zextê jî, tevgerê hewldana general de Gaulle a ferzkirina çareserîyeke siyasî ya li dijî daxwaza netewîgiran, têk bir.

Xwepêşandanên girseyî yên ku di nav-bera sibata 2019 û adara 2020î de Cezayîr hejand û ji ber pandemîya Covid-19ê hatin sekinandin, bi bûyereke mezin a ku hindik tê zanîn re têkîldar e. 60 sal berê, gava Parîs îdîa kir ku bi temamî Artêşa Rizgarîya Neteweyî (l’Armée de libération nationale, ALN), baskê leşkerî yê Enîya Rizgarîya Neteweyî (le Front de libération nationale, FLN) pelçiqand, bi awayekî surprîz, bi hezaran kesên kolonîzekirî herikîn orta zikê bajaran û doza serxwebûnê kirin. Di 11ê kanûna pêşîn a 1960î de, niştecihên tax û meheleyên feqîr û berbajar ku piranîya wan ji jin û zarokan û temendirêjan pêk dihat, tevî xetera canê xwe taxên Ewropayê dagir kirin. Ev xwepêşandanên hanê bûn sedema zordestîya tund a dewleta Fransî ku dewlet bi xwe ji hingê ve vedişêre.  Lê belê xwepêşander  di  hilweşandina  nîzama kolonyalîst de bi ser ketin û serxwebûna xwe bi dest xistin. Ev jî di rêya rizgarîya Cezayîrê de dilsozîya biryardar a çîna karkeran nîşan dide.

Serhildan, di dema serdana Charles de Gaulle ya bo Cezayîrê de pêk hat ku ji bo nasandin û pêşvebirina bernameya xwe ya «rêya sêyemîn» çûbû wê derê. Mîna panz-deh welatên bin-Sahrayê yên ku serxwebûna xwe nû bi dest xistibûn, stratejîya serokê dewletê ew bû ku li vir jî li gor berjewendîyên sîyasî û aborî yên Fransayê rêveberîyeke girêdayî xwe ava bike. Projeya bi navê «Cezayîra Cezayîrî» (Algérie algérienne) bi xwepêşandanên ku nêzî sê hefteyan hem li ser rêya General bi xwe û hem jî li seranserê welêt belav bûn, hate pûç kirin. De Gaulle neçar ma ku ji bajarên mezin dûr bikeve, serdana xwe kurt birî û biryar da ku bi FLNê re rûnê ser maseyê.

[emember_protected]

Serdana serokkomarê Fransayê, bi rûniştina Civata Giştî ya Neteweyên Yekbûyî ya derbarê «Deklerasyona Tekildarî Dayîna Serxwebûnê ji bo Welat û Gelên Kolonîzekirî» de, di heman demê de çêdibe ku 14ê kanûna pêşîn a 1960î li dar dikeve. Û bi heman awayî, 19ê kanûna pêşîn, di heman forûmê de «pirsgirêka Cezayîrê» jî tê rojevê. Serhildan, li ber çavê rojnamevanên ji çar alîyên cîhanê pêk tê û yekser li New Yorkê deng vedide. Êdî ne mimkin e ku dewleta Fransayê bibêje ku li hember «terorîstên» kêmanî ji hêla piranîya cezayîrîyan ve tê piştgirîkirin. Deklerasyon, li gel danezana ku «ji bo çareserîya pirsgirêka Cezayirê mafê biryardayîna azad» nas dike, hat qebûlkirin. Ji 9ê kanûna pêşîn a 1960î vir ve, li Ayn Têmuş (Aïn Témouchent) û Tîlîmsanê (Tlemcen), piştre 10ê kanûna pêşîn, li Oran û li bajarê Cezayîrê (Alger), li hember şîdeta ewropîyan ku li kolanan êrîşî milet dikirin û hewl didan taxên ereban bişkînin xwepêşandanên  curbicur çêdibûn. Bi rêya Enîya Cezayîra Fransî (Front de l’Algérie française, FAF), tundrew û radîkalên ku hemû fikrên têkildarî serxwebûna Cezayîrê red dikirin xwe birêxistin kirin ku darbeyeke leşkerî pêk bînin û sîstemeke apartheidî ferz bikin. Vê şîdetê, bertekeke xweparastina giştî da destpêkirin li taxên segregekirî.(*) Li gelek bajarên mezin, ev çirûskên pêşîn bi lez veguherîyan ser meşên mezin ku bera ewropîyan didan. Meşên hanê, hê paşê tevî ku bi polîs, artêş û komandoyên FAFê re rû bi rû diman jî, berê xwe dan navendên bajarên qedexe. Gel, bi tilîlî û zilxitan, stran û dirûşman, pankartên wekî «Cezayîra Misilman!» û «Bi FLNê re mizakere» barîkatên polîsan binpê dikirin. Cara ewil, evqas alayên Cezayîrê li ba dibûn.

Xwebirêvebirina sinifên kedkar

Di 11ê kanûna pêşîn a 1960î de li herêma Belcourtê, li bajarê Cezayîrê, digel ku zextên tund li wan hatin kirin jî ji deh hezarî zêdetir cezayîrî kolan dagir kirin. Piştî nîvro jî De Gaulle, serbestîya gulebaranê da artêşê. Yekîneyên çekdar gule berdan hin deverên paytextê û hin bajarên welêt. Dewleta Fransayê di navbera 9-16ê kanûna pêşîn de bi fermî eşkere kir ku li Cezayîrê 112 kes mirine; hemû jî sivîlên bêçek bûn. Piştî me li ser van bûyeran lêkolîn kir, em tê gihîştin ku ji pevçûnên li Ayn Têmuşê ên di 9ê kanûna pêşîn a 1960î de û heta pevçûnên li Tahertê (Tiaret) ên di 6ê kanûna paşîn a 1961ê de herî kêm 260 kes mirine.

Bi van xwepêşandanan hemû efsaneyên derbarê bibiryarbûna «şerê bajarê Cezayîrê» (1957-1958) û «dawîya FLNê» de têk çûn. Henri Alleg (1) ku ji rojnamegerên yekem e êşkenceya Artêşa Fransayê rexne dikir di berhema xwe ya bi navê La Questionê (2) de weha dinivîse: «Ev ji bo pisporên şerê dijwar û ‘tecawizkarên giştî’ dema êşbar a xeyalên winda ye.» Gillo Pontecorvoyê sînemager, di gel ku şaxa FLNê ya li bajarê Cezayîrê ji hêla paraşűtvanên General Jacques Massu ve hatine tunekirin jî, ji bo ku bibîr bixe fikra serxwebûnê ji holê ranebûye, fîlmê xwe yê bi navê La Bataille d’Alger (1966) bi dîmenên xwepêşandanên kanûna pêşîn a 1960î bi dawî dike.

Ev serhildan, axirî zextên li ser milîtanan siviktir dikin û rê li ber wan vedikin ku xwe ji nû ve birêxistin bikin. Ev rewş dîyar dike ku ne tenê ji ber ku piştgirên FLNê ji çîna karker in, dikare xwe ji nû ve rêxistin bike, herweha eşkere dike ku FLNê têkoşîna serxwebûnê bi awayekî girseyî xistîye destê xwe jî. Bi vî awayî projeya darbeyê ya rastgirên radîkal ên kolonyal û milîtarîst jî hat têkbirin.

Jin û zarok her tim di nav têkoşînê de bûn, herweha carinan li herî pêş jî bûn. Messaouda Chadera ku di zaroktîya xwe de dibe şahida bûyerên kanûna pêşîn a 1960î, weha radigihîne: “Ji destpêka şoreşê ve jin di tedawîya mîlîtanan de, peydakirina xwarin û pêdivîyan de cih girtin.   Jin bi temamî beşdarî xwepêşandanan bûn.” Li Ayn Têmuş, Oran, bajarê Cezayîrê, Annabe (Annaba) û Konstantînê (Constantine) ciwan ji bo al û pankartan amade bikin û bi dizî li qereqolên polîsan daleqînin û xwepêşandanan organîze bikin xwe bi xwe birêxistin kirin.

Bi vî awayî fîgura «gelê Cezayîrê» ji sînorên pergala kolonyal derbas kir û herweha xwe ava kir. Cezayîrî, bi ewropayîyan re rû bi rû diman lê di heman demê de stran jî digotin û direqisîn jî. Kolan ji dagirkeran dihat paqijkirin û bajar dihatin rizgarkirin. Herweha bi vî awayî azadkirina bedenê, serxwebûnê bi awayekî eşkere derdixe ber bi çav. Wekî ku Frantz Fanon di Lanetîyên Rûerdê (Les Damnés de la Terre) (3) de dibêje: ev serhildana rehik û masûlkeyan e ku ji alîyê serdestîya kolonyal ve hatine astengkirin. Xebata dîrokzan Malika Rahalê ku hîn berdewam dike, dîyar dike ku vê pêvajoyê heta pîrozbahîyên serxwebûnê yên fermî yên havîna 1962yan berdewam kirîye.

Cezayîrî di taxên ku hêzên ewlekarîyê dorpêç kirine de kantîn û pergalên belavkirina xwarinê li dar dixistin, pejirandina rojnamegeran birêve dibirin, navendên tendirustîyê yên xweser û nepen saz dikirin. Ev hem nîşaneya Cezayîra serbixwe ye û hem jî nîşaneya xwebirêvebirina çîna karkeran e ku bi kirinên kolektîf pêk tê.

Şahidbûnên ku me berhev kirine nîşan didin ka di rastîyê de çiqasê vê serhildanê bi 130 salî ya berxwedana gel a li hember kolon-yalîzmê, piştî wê jî 6 sal bi şerê serxwebûnê hatîye amadekirin. Mustafa Saadi, yek ji zarokên ku agir berdaye Firoşgeha Monoprixê ya li Belcourtê û bûye sedema serhildaneke mezin, ji ya xwe nayê xwarê û dibêje «Ev ne çalakîyeke kesekî bû, çalakîyeke girseyî bû. 11ê kanûna pêşîn ne kesek bû, gelek bi xwe bû.» Serhildêr qal dikin ka di civakên taxê de, di lîstik û werzîşê de, di stran û çalakîyên çandî de; li hember zextên rojane bi formên hevgirtin û alîkarî, qurnazî, xweparastin û êrîşkirinê çawa repertûareke kûr a çalakîyên polîtîk hatîye avakirin. James C. Scotê antropolog li ser van «cureyên nepen ên berxwedanê ku cesaret nabe navê wan bên gotin» xebitîye. Li gor wî «Bi nezera serdestê ku desthilat-darîya rexneyê temsîl dike, komeke bindest, ji ber rewşa xwe ya heyî, her tim metneke veşartî derdixe holê.»(4) Serhildanên kanûna pêşîn a 1960î parçeyek ji vê dîroka dirêj in. Gelekî hindik li ser van serhildanan vekolîn hatine kirin û wekî li seranserê dinyayê, li her du alîyên Derya Sipî (la Méditerranée) jî zêde nayên zanîn. Derbarê vê mijarê de tu tez tune û heta îsal, ji xeynî hejmara taybet a kovara Naqdê (5) ku di sala 2010î de bi boneya salvegera 50emîn a Cezayîrê hatîye weşandin, lêkolîneke kûr a sosyo-dîrokî nehatîye kirin. (6) Li hêla Fransayê, ev çalakî di nav dîroka fermî de wenda bûn. Mîna zordestîya wan.

Li Cezayîrê, mîna 1ê mijdarê ku roja destpêka şerê serxwebûnê ya 1954an e, betlaneyeke fermî tunebe jî merasîmeke fermî ya bîranînê heye. Dema dewleta FLNê tê avakirin, vegotina fermî jî pêre tê sazkirin. Ev vegotin bala xwe dide ser roja 11ê kanûna pêşîn a li bajarê Cezayîrê û «Gelê Cezayîrê» wekî ku bê şik û guman beşdarî banga FLNê bûye teswîr dike. Di 2017an de li Belouizdadê (Navê nû yê Belcourtê ye.) ku cihê yekem ê pevçûnan e, muzexaneya 11ê kanûna pêşîn hat avakirin. Her sal li vê derê meresîmên fermî yên bîranînê tên lidarxistin. Li vir, hinek şahid tevî rayedarên dewletê diaxivin, kesên extîyar jî li cafeya Chabab Riadhi ya ku aîdî tîma futbolê ya Belouizdadê ye, bîranînên xwe ji hev re dibêjin. Li çaralîyê welêt, lîse û taxên cihêreng navên têkildarî vê serhildanê digirin ku ev nav jî di dersên dîrokê yên lîseyê de bi kurtasî tên bibîranîn. Lê belê gelek kesên piştî serxwebûnê ji dayîk bûne û me xwe gihandîye wan, dibêjin ku di vê mijarê de zêde tiştan nizanin û bi piranî bawerîya xwe bi vegotina «şoreşê» ya dewletê naynin. Li gor Daho Djerbalîyê dîrokzan, «Di kitêbên dewletê de û di weşanên ji alîyê hikûmetê ve tên kirin de her tişt ji bo ruhê şoreşgerîya xwepêşandanên kanûna pêşîn a 1960î were jibîrkirin tê kirin.»(7)

Di bîranînên şerê Cezayîrê de hîn jî senar-yoyên curbicur tên bilêvkirin. Rastgirên hişk ên kolonyal, hingê wisa îdîa kirin ku FLNê xwepêşandan birêve birine û De Gaulle jî bi ser ketîye û ew ji bo berjewendîyên xwe manîpule kirine. Me heft salan di arşîvên eskerî, îdarî û di çapemenîyê de, bi gelek kesên ku pêwendîya wan bi hev re tuneye lêkolîn kir. Ajanên çalakîyên psîkolojîk, li hin bajaran ‘’mîtîngên biratîyê’’ li dar xistin û hewl dan ku qet nebe çalakîyeke li bajarê Cezayîrê manîpule bikin. Lê belê tu çalakîyek jî nedan destpêkirin û tu carî nekarîn wan çalakîyan manîpule bikin. Ber eks, desthilatdara ko-lonyal ji bo têkbirina serhildanê dest bi dij-ser-hildanekê kir û xwe spart tundîyê.

Hinek micahîdan (şervan) jî qebûl kirin ku xwepêşandan ji alîyê FLNê ve hatine amadekirin. Lê belê, bi qewlê serokê wan jî, digel ku bi rastî jî «tora bajarê Cezayîrê» (réseau d’Alger) ji nû ve dihate avakirin jî, Le Frontê ne ew çalakî birêxistin kiribûn ne jî dabûn destpêkirin. Li bajarê Cezayîrê û li çend bajarokên ku endamên çalak ên FLNê lê diman, hewl dan ku bi tenê hin meşan, bi taybtî jî ji bo piştgirîya Hikûmeta Demkî ya Komara Cezayîrê (GPRA), hin dirûşman organîze bikin. GPRA (Gouvernement provisoire de la République algérienne) ku navenda wê li Tûnisê bû, bi pêşketina bûyeran heyirî û eşkere kir ji manîpulasyona rêveberên kolonyal guman dike û bawerîya xwe bi wan nayne. Di 16ê kanûna pêşîn a 1960î de rêberê rêxistinê, Ferhat Abbasî, bang li gelî kir ku ji kolanan vekişin, vegerin mala xwe û berpirsîyarîya têkoşîna serxwebûnê ji FLNê re bihêlin. Lê belê gel guh neda wî. Li gelek bajaran xwepêşandan dewam kirin, piştî wê li Batnayê, Beşharê (Béchar) û piştî wan li Tahertê jî çalakîyan dest pê kir.

Bi vî awayî sê sal piştî «şerê bajarê Cezayîrê», çîna karkerên kolonîzekirî, bi ser ketin û pêvajoya şoreşê dîsa xistin destê xwe. Herweha mekanîzmaya rêveberîya emper-yal a Fransayê ku li ser kolonîyên wê yên kevn hikûmdar bû, sabote kirin û bi vî awayî kedeke mezin dan têkoşîna serxwebûnê. Awayên xwerêxistinên ku bûn sedema pêkhatina 11ê kanûna pêşîn, paşê di salên pêşî ên serxwebûnê de, ango di dema «xwerêvebirinê» de hê jî civaka Cezayîrê vediguhert. Lê ev yek herî dawî ji alîyê dewleta Cezayîrê ve hat têkbirin. Dîsa jî ji 2019an, ji destpêka Hirakê vir ve wisa xuya dike ku cardin derdikeve holê.

* Lêkolîner, nivîskarê kitêba bi navê Un seul héros, le peuple. La contre-insurrection mise en échec par les soulèvements algériens de décembre 1960, Weşanxaneya Premiers Matins de çirîya paşîn, 2020.

Wergera ji fransî:

Bilal Ata Aktaş

[/emember_protected]

_______

1) Henri Alleg (bin şêwirmendîya), La Guerre d’Algérie, tome 3. Des complots du 13 gulan à l’indépendance. Un État vient au monde, Temps actuel, Paris, 1981.

2) Henri Alleg, La Question, Éditions de Minuit, Paris, 1958.

3) Frantz Fanon li pey serhildanên Cezayîrê yên kanûna pêşîn a 1960î dest bi nivîsandina kitêba xwe ya dawî kir.

4) James C. Scott, La Domination et les arts de la résistance. Fragments du discours subalterne, Éditions Amsterdam, Paris, 2009.

5) «11 kanûna pêşîn 1960. Le Diên Biên Phù politique de la guerre d’Algérie», Naqd, Alger, 2010.

6) Ji xeynî kitêba xwe, nivîskarî derbarê van bûyeran de blogek amade kirîye: https://unseulheroslepeuple.org

7) Mélanie Matarese, “Daho Djerbalê dîrokzan: ‘Ji 11ê kanûna pêşîn a 1960î zêde tişt nemaye’, Ji bo Cezayîrê Vîze, 12ê kanûna Pêşîn a 2010î, https://blog.lefigaro.fr

*) Li gor nijad, dîn an jî sedemeke din veqetandina însanan (têbinîya werger)

Hemû gotarên nivîskar

+ Hemû gotarên nivîskar
Social media & sharing icons powered by UltimatelySocial