Adar 2021 Abonetî Piştgirî  fransî | îngilîzî | almanî | edîsyonên dîn

rojnamegerîya rastîn, ramana azad
—zanyarîyên bêlayan, analîzên rexneyî

ÎCADKIRINA PIRSGIRÊKAN

Nivîskarê lîstikê yê Alman Heiner Muller yê ku di sala 1995an de jîyana xwe ji dest da ji bo vê demê guncan nîne. Berhemên wî her çend xofdar û herweha pir mezin bibin jî êdî nayên temsîlkirin. Mîna ku ew bi dîroka trajîk ya şoreşan û “sedsala 20an ya kurt” ve têkildar in, di çavên cihana nûjen de ji rewacê ketine. Lê, weşandina koleksîyoneke hevpeyivînan (1) dijberîya vê hizra teral dike: xeyaletên berhemên Müller bi mafdarî dikarin bibin museletê serê sahneyan  û dema ew serfiraz nebin, dikarin bi avayekî tundî ruhê xwendevanan birîndar bikin. Pirtûk ji nêzî bîst axaftin û hevpeyivînên ku di navbera salên 1975 û 1995an de bi kesayetên cuda re (taybetî bi çêkerê fîlman Harun Farocki; seroka Berliner Ensemble Ruth Berghaus; dîrektorê Arşîvên Brecht û Arşîvên Benjamin yên Berlînê Erdmut Wizisla) hatine kirin pêk tê.

 

Destpêka ronîker ya ji alîyê sêwirînerê pirtûkê Jean Jourdheuil ve hatîye nivîsîn dihêle em pêwendên ku wan tê de cîh girtine, helbet navûdengîya xerab ya Müller ya ku her diçû mezin dîbû û peresendîya wî ya di nav “Sosyalîzma ku bi rastî jî heye” de binirxînin. Ji ber ku tiştê ku vê peyvê kifş dike pirsgirêka polîtîk e. Rêbaza Müller ne wek rêbaza ravekarekî ku nûçeyên rojana şirove dike: Ew wek “nivîskarê lîstikê”, helbestvan, tinazker, xwedî nêrîneke kevnar û dîrokî, kesekî ku naxwaze tev li cihana rojavayî bibe, li derbarê rejîmê de bê hesteke sawîn, Komara Demokratîk ya Almanyayê ji xwe re dike dezgeha “kar û xebatê”.

Berhem ne tenê dokumanek dîrokî ya hêja ye. Herweha ji bo îro jî berhemeke hêja ye, ji ber ku bi avayekî sîstematîk dûrî hemû ramanên ku tên hişê mirovan e. Pir bibandor e, qet nebe ev hêz ji dînamîkên ramanê tê. Helbet mirov di berhemê de tema paradoks û teraneyên Müller hildide: (“Ger mirov bi avayekî awarte li lîstika Beckett mêze bike, dotira rojê dibe ku mirov biçe tev li Partîya Komunîst bibe, lîstikeke pir bi adan e.”) Lê meseleya sereke ne ev e. Muller bi rêbazeke tekane pirsgirêkan derdixe holê. Herweha “Pirsgirêk hindik in”: “Gelek çareserî hene lê pirsgirêk pir kêm in. Bi awayekî dijane, afirandina pirsgirêkan, bi dîtin û girîngîdana pirsgirêkan ve girêdayî ne. Bele, di encamê de çareserî bi tena serê xwe di zibildankan de ne.” Bê guman, ev awayê afirandina pirsgirêkan, di heman demê de nişana naguher ya van mijaran e. Gotina polîtîka ramanê dîyar dike, ger bi şiklekî eşkere mijara sereke ne ev be, wê demê rast e. Muller berî her tiştî hunerê, sînemayê, reqsê û taybetî jî şanoya xwe û ya Bertolt Brecht, Jean Genet ji xwe re dike mijara pirsîyarê. Sal her ku diçin, tekstnivîs şiklê xebata wî, fonksîyona berhemên wî û endîşeyên wî pêş çav dikin (“her îhtîmala nû ya razberkirina kuştinê, pileya tixûbê astengîyê kêm dike”) ku ew li hemberî konjuktorê hem dilbitirs e hem jî qayîm e. Ew hunerê di heman demê de bi nêrîneke pratîk di çerçoveya dîroka wê û dijwarîyên wê de difikire, “di navbera dewlet û tawan (sûc) de. Bê guman, dewlet tawanê herî mezin e. Lê li gor fikra min enerjîya tawanê kesayetîyê ji bo hemû civakan girîng e û huner dikare vê enerjîyê di xwe de bihewîne û wê bilind bike û dikare vê enerjîyê ji dewletê biparêze û destxistina wê ya ji alîye dewletê ve dereng bike.”

Piştî hilweşandina Dîwar[ê Berlînê] demek şûn de, ew dîyar dike ku “çawa Brecht dibêje ev dem doktrîneke wisa ye ku heya ji destê mirov tê, divê kûr bê çalkirin, herweha ku kûçik nikaribin xwe pê re bigîhinin, heya ku ew rojekê bi rastîyeke nû û veguherandî ve rû bi rû bimîne û ji nû ve were kolandin .” (2) Ma êdî ne ew dem e ku mirov biçe û bikole?

Olivier Neveux

Heiner Müller, Conversations. 1975-1995, edîtor, amadekar û pêşkêşî ji alîyê Jean Jourdheuil ve, Les Éditions de Minuit, Paris, 2019, 368 rûpel, 29 euros.
Heiner Müller, Fautes d’impression. Textes et entretien, L’Arche, Paris, 1991. Cf. her weha dosyayek ku dîyarê wî kirine, la revue Europe, n° 1 068, Paris, avril 2018, 384 rûpel 20 euros.

Hemû gotarên nivîskar

+ Hemû gotarên nivîskar
Social media & sharing icons powered by UltimatelySocial